اعداد و ارقام متفاوت و بعضا ضد و نقیضی درباره خسارت جنگ اعلام شده است. از ۲۰ تا ۲۷۰ میلیارد دلار. سخنگوی دولت از عدد ۲۷۰ میلیارد دلار صحبت میکند. بعضی مدعیاند خسارت مستقیم چیزی بین ۲۰ تا ۴۰ میلیارد دلار است. میثم ظهوریان از اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس میگوید که بر اساس گزارشی که مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران به مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ارائه کرده، خسارت جنگ با احتساب آسیبهای وارد شده به بخش نظامی حدود ۲۸ میلیارد دلار ارزیابی شده که ۱۴ میلیارد آن آسیبهای وارد شده در بخش انرژی است که شامل ۸ میلیارد دلار زیان مستقیم به بخش گاز، ۵ میلیارد دلار پتروشیمی و یک میلیارد دلار خسارت مخازن است.
به دلیل نبود دسترسی به جزئیات برآورد این اعداد و ارقام، نمیتوان درباره درست یا غلط بودن آن قضاوت قطعی کرد، اما میتوان با اطمینان گفت، وجه مشترک همه این عددها بزرگی آنها است.
اگر عدد ۲۸ میلیارد دلار را مبنا قرار دهیم به این معنی خواهد بود که میزان خسارت، عددی بیش از ۳۲۰ دلار به ازای هر نفر و حدود هزار دلار به ازای هر خانواده خواهد بود معادل ارزش چند ماه حداقل حقوق یک کارگر.
مرکز آمار ایران تعداد خانوارهای کشور را در سال ۱۴۰۵ حدود ۲۸ میلیون و ۵۰۰ هزار خانوار برآورد میکند. این در حالی است که ارزش حداقل دریافتی ماهانه یک کارگر با یک فرزند در همین ماههای اولیه سال حدود ۱۴۰ دلار است که با توجه به کاهش ارزش پول ملی در ماههای آینده این رقم کمتر خواهد شد. حداقل دستمزد ماهانه کارگران برای سال ۱۴۰۵ حدود ۲۴ میلیون تومان است. میانگین قیمت دلار بازار آزاد نیز در دو ماه نخست سال حدود ۱۷۰ هزار تومان است.
میلیارد دلار در مقیاس کل اقتصاد ایران نیز عدد بسیار بزرگی است؛ حدود ۱۰ درصد کل ارزش تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۶ میلادی که بر اساس آخرین برآورد صندوق بینالمللی پول ۳۰۰ میلیارد دلار برآورد شده است. یعنی در مدت ۴۰ روز معادل یک دهم کل خروجی اقتصاد ایران، در تمام بخشها از نفت و گاز گرفته تا صنعت، خدمات، کشاورزی، ساختمان و…. به کشور آسیب مستقیم وارد شده است.
۲۸ میلیارد دلار در مقیاس بودجه دولتی نیز عدد بسیار بزرگی است؛ بودجهای که حتی بدون جنگ هم با کسری مزمنی مواجه است و معلوم نیست چگونه میتواند جبران خسارتهای جنگ را نیز علاوه بر هزینههای موجود پوشش دهد.
بر اساس گفتههای نمایندگان مجلس، بودجه ۱۴۰۵ بر اساس فرض صادرات روزانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه نفت به قیمت ۵۴ دلار برای هر بشکه بسته شده است. به عبارتی فرض شده ایران در سال ۱۴۰۵ در مجموع بین ۲۳ تا ۲۴ میلیارد دلار نفت بفروشد. از این رقم مقدار کمی وارد بودجه عمومی میشود و بخش قابل توجه آن قبل از اینکه به بودجه بیاید به شرکت نفت، صندوق توسعه ملی و نهادهای نظامی تحویل داده میشود. البته این ارقام بر اساس فرضیات بودجه است و در واقعیت هم میزان صادرات ایران و هم قیمت نفت متفاوت از پیشبینیهای بودجه میشود، کما اینکه در دو ماه نخست سال قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار بوده است و البته صادرات نفت به دلیل محاصره دریایی بسیار محدود بوده است.
اما طبق قانون خسارت جنگ از کجا تامین میشود؟
در قانون بودجه ردیف مشخصی برای جبران خسارت حوادث پیشبینی نشده وجود ندارد. در بخشهای مختلف بودجه، بعضی ردیفها وجود دارند که ممکن است در نگاه اول این تصور ایجاد شود که برای این منظور در نظر گرفته شدهاند. مثلا در بخش متفرقه قوانین بودجه سالانه ردیفی با عنوان «هزینههای پیشبینی نشده» وجود دارد که مبلغ آن در لایحه بودجه امسال ۱۰۰ میلیارد تومان است که در مقیاس بودجه مورد نیاز برای بازسازی و جبران خسارتهای جنگ ناچیز است. در بودجه فعلی منابعی برای جبران خسارتهای جنگ دیده نشده، اما ممکن است در آینده متممی به بودجه اضافه شود که هنوز خبری از آن نیست.
البته در قوانین دیگر تمهیداتی برای جبران خسارت بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله پیشبینی شده است. مثلا قانون تاسیس صندوق بیمه همگانی حوادث طبیعی که در سال ۱۳۹۹ تصویب شده است. اما برای جبران خسارت جنگ به جز برخی آییننامههای قدیمی مربوط به بازسازی جنگ ایران و عراق، قانون خاصی پیشبینی نشده است.
بر اساس گزارشهای خبری به نظر میرسد فعلا نهادهایی مانند بیمه مرکزی و شهرداریها مسئول جبران خسارت مردمی شدهاند.
مثلا در گزارشها آمده است که به مرکزی مسئول پرداخت خسارت خودروهای آسیبدیده شده است و بر اساس گزارشی که روز اول خرداد منتشر شده تاکنون به بیش از ۱۳ هزار خودروی آسیبدیده بیش از ۵۰۰ میلیارد تومان خسارت پرداخت شده است. یا مثلا شهرداریها نیز مسئول جبران برخی خسارتها شدهاند.
یا شهرداری تهران اعلام کرده مسئولیت بازسازی خانههای آسیبدیده را شهرداری بر عهده دارد و گفته میشود ۳۵ هزار میلیارد تومان بودجه برای بازسازی اختصاص داده است. این رقم در مقیاس بودجه شهرداری عدد بزرگی است؛ معادل بیش از ۱۹ درصد کل بودجه سال ۱۴۰۵ مدیریت شهری تهران. بعید است شهرداری بتواند بدون کمک دولت و به تنهایی از پس این هزینه بربیاید و احتمالا بخش زیادی از آن در قالب کمکهای مستقیم یا غیرمستقیم دولت تامین خواهد شد.
اما به جز این خسارتهای دیگری نیز وجود دارد که فعلا مشخص نیست منابع جبران آنها چگونه و از کجا تامین خواهد شد. مثلا خسارت وارد شده به زیرساختهای انرژی که باید منتظر ماند و دید در ماهها و سالهای آینده چه تمهیداتی برای جبران آنها در نظر گرفته میشود.
